Reyhanlı’nın Tarihi: Amik Ovası’ndan Günümüze Uzanan Bir Yolculuk

Hatay’ın önemli ilçelerinden biri olan Reyhanlı’nın tarihi, bulunduğu coğrafyanın stratejik konumu nedeniyle oldukça eski dönemlere kadar uzanır. Amik Ovası’nın verimli topraklarında yer alan bu bölge, tarih boyunca birçok medeniyetin iz bıraktığı önemli yerleşim alanlarından biri olmuştur. Bu nedenle Reyhanlı’nın geçmişi incelenirken Hatay bölgesiyle birlikte değerlendirilmesi gerekir.

Reyhanlı Tarih Öncesi Dönemlerden İlk Yerleşimlere

Arkeolojik bulgular, Hatay ve çevresinde insan yaşamının Paleolitik Çağ’a (Yontma Taş Devri) kadar uzandığını göstermektedir. Neolitik, Kalkolitik ve Tunç Çağı boyunca Amik Ovası ve çevresi yoğun yerleşim alanlarından biri olmuştur. Reyhanlı çevresinde bulunan Tel-Cüdeyde, Vadi el-Hamam, Tel-Dahab, Tel-Tainat, Tel-Açana ve Çatalhöyük gibi höyükler, bu eski yerleşimlerin izlerini günümüze taşımaktadır.

Bölgede yapılan kazılarda özellikle Tel-Açana önemli buluntular sunmuştur. Burada yapılan arkeolojik çalışmalar sonucunda Yamhad Krallığı’na ait saray kalıntıları ortaya çıkarılmıştır. Bu bulgular, Amik Ovası’nın tarih boyunca güçlü devletlerin kontrolünde bulunan önemli bir merkez olduğunu göstermektedir.

Hititlerden Asurlulara Uzanan Egemenlik

Hatay ve Reyhanlı çevresi tarih içinde birçok uygarlığın hâkimiyetine girmiştir. Bölge sırasıyla Hititler, Hurri-Mitanni Devleti ve Mısır egemenliği altında kalmıştır. M.Ö. 1200’lü yıllarda yaşanan büyük siyasi karışıklıkların ardından bölgede küçük prenslikler ortaya çıkmış ve bu dönemlerde Hattena adıyla anılan yerleşimlerin merkezlerinden biri Çatalhöyük olmuştur.

M.Ö. 9. yüzyılda Asur Kralı Asur-Nasır-Apli, Afrin Çayı’nı geçerek Amik Ovası’na ulaşmıştır. Aynı dönemlerde bölge Arami kültürünün etkisine girmiş ve bölgenin adı Unqi veya Amq (Amuk) olarak anılmaya başlanmıştır. Bu döneme ait bazı tarihi bilgiler, Tainat, Tüleyl, Demirköprü ve Kırcaoğlu civarında bulunan hiyeroglif yazıtlar sayesinde günümüze ulaşmıştır.

Büyük İskender’den Roma İmparatorluğu’na

M.Ö. 4. yüzyılda Büyük İskender’in Anadolu’ya gelişi, bölgenin önemini daha da artırmıştır. Çünkü Amik Ovası, Ön Asya’nın üç önemli ticaret ve ulaşım yolunun kesiştiği noktada bulunuyordu.

M.Ö. 64 yılında Roma İmparatorluğu bölgeyi hâkimiyeti altına aldı. Bu dönemden sonra Hatay ve çevresi uzun süre Roma egemenliği altında kaldı. Roma İmparatoru Septimus Severus 94 yılında Antakya’yı ziyaret etmiş, ancak ilerleyen yıllarda bölge farklı güçlerin saldırılarına sahne olmuştur.

260 yılında Sasani Kralı Şapur, 268 yılında ise Palmira Kraliçesi Zenobia bölgeyi ele geçirmiştir. 333 yılında Roma birlikleri Antakya’yı yağmalamış, 395 yılında ise bölge Doğu Roma (Bizans) sınırları içinde kalmıştır. Takip eden yüzyıllarda Sasani kralları bölge üzerinde çeşitli seferler düzenlemiştir.

İslam Dönemi ve Orta Çağ

638 yılında Arap orduları Antakya’ya girerek bölgeyi kontrol altına aldı. Abbasiler döneminde halkın üzerindeki vergi yükünün kaldırılmasıyla bölgede daha huzurlu bir dönem yaşandı.

yüzyılda Halep merkezli Hamdaniler Devleti kurulunca Hatay bölgesi bu devletin yönetimine bağlandı. Ancak 969 yılında Bizanslılar yeniden bölgeyi ele geçirdi.

yüzyılda Türklerin Anadolu’ya yönelmesiyle Reyhanlı çevresinde önemli gelişmeler yaşandı. Hanoğlu Harun adlı Karahanlı prensi, 1067 yılında Artah (bugünkü Reyhanlı) ve İmm (Yenişehir) kalelerini fethetti. Ancak kısa süre sonra Bizans İmparatoru Romanos Diogenes kaleleri geri aldı.

1071 yılında gerçekleşen Malazgirt Zaferi sonrasında Türk akınları hız kazandı. 1084 yılında Süleyman Şah Antakya’yı, ardından Harim ve Artah kalelerini fethetti. Daha sonra bölge Haçlı Seferleri sırasında el değiştirmiştir. 1098 yılında Haçlılar Antakya’yı ele geçirmiş olsa da Artah Kalesi’ni alamamışlardır.

Memlükler, Beylikler ve Osmanlı Dönemi

1268 yılında Memlük Sultanı Baybars Hatay bölgesinde hâkimiyet kurdu. Daha sonra Dulkadiroğulları Beyliği 1378 yılında Amik Ovası’nı kontrol altına aldı.

1516 yılında gerçekleşen Mercidabık Savaşı sonrasında Hatay ve çevresi Osmanlı Devleti’ne bağlandı. Osmanlı yönetimi, bölgenin güvenliğini sağlamak ve üretimi artırmak amacıyla çeşitli aşiretleri Amik Ovası’na yerleştirdi. Bu aşiretlerden biri de Reyhanlı Aşireti idi.

Reyhanlı aşireti zamanla geniş bir nüfusa ulaştı ve bölgeye hâkim bir topluluk haline geldi. 19. yüzyılda Osmanlı Devleti bölgede düzeni sağlamak için Fırka-i Islahiye birliklerini gönderdi. 1865 yılında Derviş Paşa ve Ahmet Cevdet Paşa’nın yürüttüğü çalışmalar sonucunda Amik Ovası’nın doğusunda Reyhaniye adıyla yeni bir yerleşim merkezi kuruldu.

1867 yılı kayıtlarına göre Reyhaniye’de yaklaşık 2200 hane bulunuyordu. Sonraki yıllarda bölgeye Tatar, Kafkas ve Trakya göçmenleri de yerleştirildi.

Hatay’ın Kurtuluşu ve Türkiye’ye Katılışı

I. Dünya Savaşı’nın ardından imzalanan Mondros Mütarekesi ile birlikte Hatay bölgesi işgal edildi. 1918 yılında önce İngilizler, ardından Fransızlar bölgeye hâkim oldu. Ancak yöre halkı işgale karşı direnişe geçti.

Reyhanlılı Tayfur Sökmen, Dedebeyzade Hakkı Bey, Türkmenzade Ahmet Bey ve Yüzbaşı Asım Bey gibi isimler yerel direniş hareketlerini organize ettiler. Amik Ovası’nda Fransız işgaline karşı önemli mücadeleler verildi.

1921 yılında imzalanan Ankara Antlaşması ile Hatay, Fransız mandasına bağlı özel bir yönetim statüsü kazandı. Ancak halkın Türkiye’ye katılma isteği devam etti.

1937 yılında Milletler Cemiyeti tarafından kabul edilen yeni anayasa ile İskenderun Sancağı özel bir statüye kavuştu. 4 Temmuz 1938’de yapılan anlaşma gereği Türk ve Fransız askerleri Hatay’da ortak güvenliği sağlamak üzere bölgeye girdi.

5 Temmuz 1938’de Türk ordusu Hatay’a, 8 Temmuz 1938’de ise Reyhanlı’ya giriş yaptı.

Hatay Devleti ve Türkiye’ye Katılım

2 Eylül 1938’de Hatay Devleti kuruldu ve devlet başkanlığına Reyhanlılı Tayfur Sökmen seçildi. Kısa süre sonra Hatay Meclisi 23 Haziran 1939’da Türkiye’ye katılma kararı aldı.

23 Temmuz 1939’da son Fransız askerinin bölgeden ayrılmasıyla Hatay resmen Türkiye Cumhuriyeti’ne bağlandı.

7 Temmuz 1939 tarihinde çıkarılan yasa ile Hatay il statüsüne kavuştu ve Reyhanlı ilçe oldu. Daha önce kullanılan Reyhaniye adı ise Reyhanlı olarak değiştirildi.

Bugün Reyhanlı’da her yıl 8 Temmuz, Türk askerinin ilçeye girişinin yıl dönümü olarak çeşitli törenlerle anılmaktadır.